Search This Blog

Total Pageviews

Sunday, 8 July 2018

Colourful Kadu Malleshwara: Part 1

Some images that typify Kadu Malleshwara. Beginning with the simple, yet enchanting flora...















Friday, 29 June 2018

ಹೀಗೊಂದು ಹಂಬಲ, ನೆನಪು, ಯೋಚನೆ...

ಅದೂ ಒಂದು ಕಾಲವಿತ್ತು. ಇಡೀ ಊರಿಗೆ ಊರೇ ಪರಿಚಿತವಿರುವಷ್ಟು ಊರೂ ಚಿಕ್ಕದಿರುತ್ತಿತ್ತು, ಬಹುಪಾಲು ಜನರೂ ಗುರುತಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಇಪ್ಪತ್ತು-ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳು ಹಿಂದೆ ಹೋದರೂ ಸಾಕು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತಹ ನಗರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದ ಹಲವು ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಂತಹ ಎರಡನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ನಗರಗಳಿಗೂ ಇದು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ಕಂಡಂತೆ ಒಂದು ಹಂತಕ್ಕೆ ಹಾಸನ, ಮೈಸೂರುಗಳೂ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನುಗಳ, ಅಂತರ್ಜಾಲದ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಹಾವಳಿಯಿಲ್ಲದಾಗ್ಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು "connected" ಆಗಿ ಇದ್ದ ಕಾಲ. ಈ ರೀತಿಯ ಬಿರುಸಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಡೀ ಊರಿನ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿತ್ತು. ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಕಷ್ಟಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು ಅನ್ನುವುದನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ಇಡೀ ಊರಿನ ನಾಡಿಮಿಡಿತ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಗೋ ಪರಿಚಿತವಿರುತ್ತಿತ್ತು.

ಈ ರೀತಿಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಊರಿನ ನಾಡಿಮಿಡಿತವನ್ನು ಪಸರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಊರಿನ ಕೆಲವು ಚಿರಪರಿಚಿತ ಜಾಗಗಳೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದವು, ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಂದು ನಾನಿಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗೊಡ್ಡು ಹರಟೆಗಳನ್ನು ಹರಟುವ ಸೋಮಾರಿ ಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಜನಜೀವನವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಊರಿನ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ, ಒಳಿತು ಕೆಡುಕುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೇ ಸಮಾಜಮುಖಿಯಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದ ಅನಧಿಕೃತ ಕೂಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಅಂತಹವರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದ ಅಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಯೋಜಕರ ಬಗ್ಗೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಊರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಸಣ್ಣವಾದರೂ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ ಸಂವಾದಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ತಮ್ಮ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ದಿನಚರಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕ ಸಹೃದಯರಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೊಂದು ಐದು-ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲೇ ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪಂದಿಸುವ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಅವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ನನಗೆ ಹಾಗೆ ನೆನಪಿರುವಂಥವು, ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಸಮಾನಮನಸ್ಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಗಗಳು - ಚನ್ನರಾಯಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಊರೊಳಗೆ ನೇತಾಜಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ  "ಜಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರ್ಕ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಲೈಬ್ರರಿ" ಮತ್ತು ಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದೆದುರಿನ "ರಜತಾದ್ರಿ ಟಿಫನ್ ಸೆಂಟರ್". ಈ ಸರ್ಕ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಲೈಬ್ರರಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇಂದಿಗೆ ಅಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುವಷ್ಟು ಹಳತಾಗಿದೆ. ಇರಲಿ, ಅದು ಮತ್ತೊಂದು ಬರಹದ ವಿಷಯ. ಈ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನಗಳಾದ ಅಂಗಡಿಗಳ ಮಾಲೀಕರು ಒಂದು ರೀತಿ "ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಪವರ್ತನ"ಗಳಾಗಿ (common factor) ವರ್ತಿಸಿ ಈ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳ ಜೀವಾಳವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು.

ಈ ಕೇಂದ್ರದಂತಹ ತಾಣಗಳಿಲ್ಲಿಯೇ ಅಚಾನಕ್ಕಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾದವರು ಮುಂದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾದವರೂ ಹಲವರಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವರೇ ಸಮಾನಮನಸ್ಕರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಯೋಚನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆಸಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿರುತ್ತಿತ್ತು, ಸಾಮರಸ್ಯ ಏರ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಬಹುಕಾಲದ ಗೆಳೆತನಕ್ಕೆ ಬುನಾದಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆ ರೀತಿಯ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳು ಈಗ ಇಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಹುಪಾಲು ಅಂತಹ ಗುಂಪುಗಳು ಈಗ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬೇರೆಯದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ತಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ಅಂದಿನ ದಿನದಲ್ಲಾದರೋ, ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾರು ಯಾವತ್ತು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಇಂತಹ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆಂದು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಹಾಗೆ ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುವ ಗೊಡವೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮಗೆ ಪುರುಸೊತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹೋಗಿ ಯಾರು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅವರೊಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲವಷ್ಟು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿಕೊಂಡು ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲ. ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನುಗಳು ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿರಲಿ, ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಲೈನ್ ದೂರವಾಣಿಗಳೇ ಆಗ ಎಲ್ಲರ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಇರದಿದ್ದ ಕಾಲ. ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ಭೇಟಿಯಾಗಬಹುದೆಂದು ಗೊತ್ತಿರದ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೇ ಒಂದು ರೀತಿ ಅಂತಹ ಭೇಟಿಗಳಿಗೆ ಎದುರು ನೋಡುವಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿತ್ತೇನೋ. ಇಂದಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಸ್ನೇಹಿ ಯುಗಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮನಸ್ಸಂತೃಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಅಂತಹ ಭೇಟಿಗಳು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವೇನೋ. ಬಹುಶಃ ಆ "serendipity"ಯ ಆನಂದವೇ ಬೇರೆಯೇನೋ.

ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಇಂದಿನ ಟ್ವಿಟರ್‌ನಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದ ಸದಭಿರುಚಿಯ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಅಂದಿನ ಆ ಅನಧಿಕೃತ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲೂ ಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಿಕೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಆಸಕ್ತಿ ಆಧಾರಿತ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳಲ್ಲೇ. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಬೇರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವೆನ್ನಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಫೇಸ್ಬುಕ್‌ನಲ್ಲಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಿತವಿರುವ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ನೆಂಟರೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಆಶಯವಿದ್ದರೆ ಲಿಂಕ್ಡ್‌ಇನ್‌ನಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಪರ್ಕಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ. ಎಷ್ಟೇ ಆದರೂ ಅಂದಿನಂತೆ ಖುದ್ದಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿಲ್ಲದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ನಿಟ್ಟಿನಿಂದ ನೋಡಿದಾಗಲೂ ಟ್ವಿಟರ್‌ನ ಅನುಭವ ಕೆಲವು ಕೊರೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಬ್ಬರು ಟ್ವಿಟರ್ ಬಳಕೆದಾರರು ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿದೆಯೆಂದು ಸಮಯ ಕಳೆದಂತೆ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವು ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧವೆನಿಸುವಂತಹ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನುಳ್ಳವರಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸಾಮರಸ್ಯವಿರುವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವರ ಇನ್ನುಳಿದ, ತಮಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲದ, ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗೂ ಕಿವಿಗೊಡಬೇಕಾಗುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಅಲ್ಲಿದೆ. ಅಂದಿನ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳಲ್ಲಾಗಿದ್ದರೆ ಕೆಲ ಭೇಟಿಗಳ ನಂತರ ಅವರವರಲ್ಲೇ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅರಿವಾಗಿ ಈರ್ವರೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದಾಗ ಆ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೇ ಎತ್ತದೇ ತಮ್ಮ ಭೇಟಿಗಳನ್ನು ಹಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುತ್ತಿತ್ತು.

ಬಹುಶಃ ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ದೊರಕುವ ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದು ಮೀಟಪ್‌ನಂತಹ ಜಾಲತಾಣಗಳು. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಸಮಾನ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಆ ಆಸಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಖುದ್ದಾಗಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ತಾಣ ಮೀಟಪ್. ಆದರೆ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅಂದಿನ "serendipity" ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಆನಂದದ ಆಯಾಮ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಒಂದು ಅಭಾವವಾದರೆ,  ನಿಗದಿಯಾದ ಒಂದೇ ಒಂದು ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಮಾತ್ರ ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನೊಂದು ತೊಂದರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಾನು ಹೊಯ್ಸಳ ದೇಗುಲಗಳ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಕಲಿಕೆಯ (machine learning) ಬಗ್ಗೆಯೂ ಮತ್ತು ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡದ ಬಗ್ಗೆಯೂ! ಅಂದಿನ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹಲವಾರು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಜಾಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಒಬ್ಬರಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಾವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಆ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುವ ಅವಕಾಶಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು.

ಅಂದಿನ ಆ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಯಾರಿಗಾದರೋ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪರಿಚಯದವರಿಗೋ ಇದ್ದ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನೇ ಕಂಡಂತೆ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರ್ಕ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾಲೀಕರಾದ ಜಯರಾಮು (ಅವರ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಒಂದು ಬೇರೆ ಲೇಖನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವಷ್ಟು ಮಹಾತ್ಮರು ಅವರು) ಅವರ ವಿಶಾಲ ಹೃದಯದ ಫಲವಾಗಿ ಹಲವು ಬಡ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಕನಸು ನನಸಾಯಿತು. ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಸಾವುಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕಾಯಾ ವಾಚಾ ಮನಸಾ, ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿಯೂ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುವಂತಹ ಪ್ರತಿಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಮೊದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಊರಿಗೆ, ಊರಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂಬ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾತುಕತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಗಂಡು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ನೆರವೇರಿದವು. ಯಾರೋ ಎಷ್ಟೋ ಕೊಟ್ಟ ಸಣ್ಣ ಕೊಡುಗೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಇಂದು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪಿಟಿಶನ್ ಮತ್ತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ದೇಣಿಗೆ ಎತ್ತುವ ಜಾಲತಾಣಗಳೂ ಹಲವಿವೆ. ಅವುಗಳ ಹರವೂ ಅಂದಿನ ಕೂಟಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ - ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ. ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯಗಳೂ ದೊರಕಬಹುದು, ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರನ್ನು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲೂ ಸುಲಭಸಾಧ್ಯ. ಆದರೂ ಅಂದಿನ ಕೆಳೆಕೂಟಗಳ ಅನ್ಯೋನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಹುಶಃ ಇವುಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇನೋ. ಇಂದಿನ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಹರಹು ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾಗಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ತರುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿಯೇ ಇಟ್ಟಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಆ ಮಾನವೀಯ ಸ್ಪರ್ಶ (human touch) ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

Monday, 12 February 2018

ಗಡಿನಾಡ ಬೇಲೂರು ಖಿದ್ರಾಪುರ

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿಸಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಹೋಲುವ ದೇಗುಲವೊಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೇ ಆದರೂ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗದಿರದು. ಹೌದು, ಕೊಲ್ಹಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಸೇರಿದ ಶಿರೋಳ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಖಿದ್ರಾಪುರ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯ "ಕೋಪೇಶ್ವರ" ಶಿವ ದೇವಾಲಯವೇ ಆ ಸ್ಮಾರಕ. ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಖಿದ್ರಾಪುರ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತಿರುವ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಒಂದು ದಡ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಡ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿರದ ಊರುಗಳಿಂದ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯದ ಭಕ್ತರು ಈ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ದೇಗುಲ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಾದಿಗಳನ್ನು ಕೈಬೀಸಿ ಕರೆಯುತ್ತದೆ.

  ಚಿತ್ರ ೧: ಕೋಪೇಶ್ವರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ: ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಕಾಣಸಿಗುವ ಭವ್ಯ ನೋಟ

ಸುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಊರುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಮನೋಹರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಬೀಡಾದ ಖಿದ್ರಾಪುರದ ಕೋಪೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಯಾರು ಯಾವಾಗ ಕಟ್ಟಿಸಿದರೆಂಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ, ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಾದಾಮಿಯ ಚಾಲುಕ್ಯರು ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಲಾಹಾರ ವಂಶದ ರಾಜರು ಕೋಪೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಬಹುಪಾಲು ಕಾರಣೀಭೂತರಾಗಿರುವುದು ಪ್ರಶ್ನಾತೀತ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಗಿರಿಯ ಸೇವುಣ ಯಾದವರೂ ಸಹ ಈ ದೇಗುಲಕ್ಕೆ ದತ್ತಿ ನೀಡಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆತಿವೆ.

  ಚಿತ್ರ ೨: ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನೇ ಹೋಲುವ ದೇಗುಲದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಗಳು

ಖಿದ್ರಾಪುರದ ಕೋಪೇಶ್ವರ ದೇಗುಲಕ್ಕೂ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಕಳಶಪ್ರಾಯವಾದ ಬೇಲೂರು, ಹಳೇಬೀಡು, ಸೋಮನಾಥಪುರಗಳ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೂ ಮೊದಲ ನೋಟಕ್ಕೆ ಕಾಣಸಿಗುವ ಸಾಮ್ಯ ಅಪಾರ. ಆನೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಬೆನ್ನೇರಿ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗತಿಯ ಮೇಲೆ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರಬಹುದು, ಗರ್ಭಗುಡಿ, ಅಂತರಾಳ ಮತ್ತು ನವರಂಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇಗುಲದ ಒಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿರಬಹುದು, ಹೊರಗಣ ಭಿತ್ತಿಯ ಅಷ್ಟಭುಜ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರಗಳು, ಅವುಗಳ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಅನುರೂಪತೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದೇವದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಲಭಂಜಿಕೆಯರ ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿರಬಹುದು, ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮೊಹರು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲದೆ, ಈ ದೇವಸ್ಥಾನ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

  ಚಿತ್ರ ೩: ಖಿದ್ರಾಪುರ ದೇಗುಲದ ಅನುರೂಪತೆ

  ಚಿತ್ರ ೪: ಕೋಪೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸ



   ಚಿತ್ರ ೫: ದೇಗುಲದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಯ ಸುತ್ತ ಸುಂದರ ಮದನಿಕೆಯರು

ಪೇಶ್ವೆಯವರ ಕಾಲದ ಹೊರಗೋಡೆಯನ್ನು ಹಾದು ಒಳಹೋದ ತಕ್ಷಣ ಕಾಣಸಿಗುವುದು ಭವ್ಯವಾದ ಈ ದೇಗುಲದ "ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪ". ದೇವಾಲಯಗಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದೊಂದು ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಯತ್ನ. ಸ್ವರ್ಗದ ಹೆಸರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಈ ಮಂಟಪದ ರಚನೆಯೂ ಯಾರನ್ನೇ ಆದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರನ್ನಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ವರ್ತುಲಾಕಾರದ ಈ ಬೃಹತ್ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಸಮಾನಕೇಂದ್ರದ ಮೂರು ಸುತ್ತುಗಳ ೪೮ ಕಂಬಗಳು. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಈ ಕಂಬಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಲೆ ಎತ್ತಿ ಮೇಲೆ ನೋಡಿದರೆ ಅದೋ ಹೊರ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೊಂದು ಗವಾಕ್ಷ! ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಯಿಂದ ಪೂರಿತವಾದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ! ಸುಂದರವಾದ ಪೃತ್ತಾಕಾರದ ಈ ರಂಧ್ರ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ನೇರವಾಗಿ ಒಳ ಬರುವಂತಾಗಿಸಿ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಒಂದು ಅಲೌಕಿಕ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಸುತ್ತ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸೀನರಾಗಿರುವ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಹವನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಖಾಲಿ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ವಾದ.

  ಚಿತ್ರ ೬: ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪದಿಂದ ಹೊರಜಗತ್ತಿಗೊಂದು ರಂಧ್ರ

  ಚಿತ್ರ ೭: ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರಲ್ಲಿ ಐರಾವತವನ್ನೇರಿದ ಇಂದ್ರನ ಸುಂದರ ಮೂರ್ತಿ

ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪದಿಂದ ಒಳಗೆ ನಡೆದರೆ ಹಲವು ದೊಡ್ಡ ಕಂಬಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಬೃಹತ್ ನವರಂಗ. ನವರಂಗಕ್ಕೆ ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪದಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ದೇಗುಲದ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ನೇರ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ. ಬೇಲೂರಿನ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಒಳಾಂಗಣವೇ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಂಬಗಳು, ದ್ವಾರಪಾಲಕ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಮತ್ತಿತರ ಶಿಲ್ಪಗಳು. ನವರಂಗದಿಂದ ಅಂತರಾಳ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಗರ್ಭಗುಡಿ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಎರಡು ಲಿಂಗಗಳು! ಒಂದು "ಧೋಪೇಶ್ವರ" ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಿಂಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತೊಂದು ಕೋಪೇಶ್ವರ ಶಿವ ಲಿಂಗ. ಹೊರಗಿನ ಸ್ವರ್ಗ ಮಂಟಪದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ದು, ನವರಂಗದೊಳಗೆ ನಾರಾಯಣನ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ವರ್ಗಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡುವ ಭಾಗ್ಯ ಯಾತ್ರಿಕನಿಗೆ.

  ಚಿತ್ರ ೮: ನವರಂಗದೊಳಗಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಂಬಗಳು

ಇನ್ನು ದೇಗುಲದ ಹೊರಭಾಗದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಕಾಲದ ಹಲವು ದೇಗುಲಗಳಂತೆ ಇದೂ ಸಹ ಆಗಿನ ಇಸ್ಲಾಮೀಯ ರಾಜರ ಅತಿಕ್ರಮಣದಿಂದಾಗಿ ಬಹಳ ನಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ದೇವಸ್ಥಾನವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯ ಹೇಗಿದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಿಲ್ಲ. ಸೊಂಡಿಲುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸುಮಾರು ೯೫ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೌಶಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಲೆದೂಗದವರಿಲ್ಲ. ಹೊರಭಿತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ಗಣಪತಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ಮತ್ತಿತರರ ಶಿಲ್ಪಗಳಂತೂ ಮತ್ತೆ ಹೊಯ್ಸಳರ ನೆನಪು ತರುವುದು ಶತಸಿದ್ಧ.

ಕೋಪೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಹೆಸರೇಕೆ?

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಯಾತ್ರಿಕನಿಗೆ ಕುತೂಹಲಗಳ ಗೊಂಚಲೇ ಎದುರಾದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರೂ ಏಕೆ? ಈ ಕೋಪೇಶ್ವರನೆಂಬ ಹೆಸರೇಕೆ? ಎಲ್ಲ ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣಸಿಗುವ ನಂದಿಯ ವಿಗ್ರಹ ಇಲ್ಲೇಕಿಲ್ಲ? ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದಕ್ಕೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಬಗೆಗಿನ ಪ್ರತೀತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಉತ್ತರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗಳಾದ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ಶಿವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ದ್ವೇಷ, ತಾತ್ಸಾರ. ದಕ್ಷನು ಮಹಾಯಜ್ಞವೊಂದನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿ ದೇವಾನುದೇವತೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅದಕ್ಕೆ ಕರೆದರೂ ಶಿವ-ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯರನ್ನು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿವ ಬೇಡವೆಂದು ಎಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗಳಿಂದ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ನಂದಿಯ ಮೇಲೇರಿ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದಕ್ಷ ಅವಳನ್ನೂ ಶಿವನನ್ನೂ ಅವಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ಯಜ್ಞಕುಂಡಕ್ಕೇ ಹಾರಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಶಿವ ಕೆಂಡಾಮಂಡಲನಾಗಿ ಯಜ್ಞ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ದಕ್ಷನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಕಡಿದು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾನುದೇವತೆಗಳ ನಿರಂತರ ಓಲೈಕೆಯ ಫಲವಾಗಿ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಮೇಕೆಯ ತಲೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಶೋಕತಪ್ತನಾದ ಶಿವನನ್ನು ತಣಿಸಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಿಷ್ಣು ಶಿವನನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಖಿದ್ರಾಪುರದಲ್ಲಿ ಈ ದೇಗುಲವಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನೆಂಬ ಪ್ರತೀತಿ. ಹಾಗೆ ವಿಷ್ಣು ಶಿವನಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಇದ್ದು ಅವನ ಕೋಪಶಮನ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಶಿವನು ಕೋಪಾವೇಶದಿಂದ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಪೇಶ್ವರನೆಂದೇ ಹೆಸರಾಯಿತು. ನಂದಿಯು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನೊಡನೆ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿವನ ಆ ಕೋಪದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇರಬಹುದು, ಇಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮೊಸರನ್ನದ ಅಲಂಕಾರ ವಿಶೇಷ. ಅವನ ಕೋಪ ಶಮನವಾಗಲೋ ಎಂಬಂತೆ ತಣ್ಣಗಿನ ಮೊಸರನ್ನವನ್ನು ಬೆಣ್ಣೆಯಲಂಕಾರದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪೇಶ್ವರ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಲೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಸೊಗಸನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಸವಿಯಬೇಕು.

ಹೇಗೆ ತಲುಪುವುದು?

ಮೊದಲಿಗೆ "ಕೊಪ್ಪದ" ಮತ್ತು "ಕೋಪೇಶ್ವರವಾಡಿ" ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಈ ಚಿಕ್ಕ ಹಳ್ಳಿ ನಂತರ ಖೈದರ್ ಖಾನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖಿದ್ರಾಪುರವಾಯಿತು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಡೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಿಂದ ಹೊರಟು ಇಚಲಕರಂಜಿಗೆ ಬಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಲಾಟ್, ಸೈನಿಕ ಟಾಕ್ಲಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಖಿದ್ರಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರಕಾರಿ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಿಂದ ಶಿರೋಳ, ನರಸೋಬಾವಾಡಿ, ಕುರುಂದವಾಡ, ಸೈನಿಕ ಟಾಕ್ಲಿಯ ಮೂಲಕ ಸಹ ಸ್ವಂತ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಖಿದ್ರಾಪುರವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಈ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೊಲ್ಹಾಪುರದಿಂದ ೬೦ರಿಂದ ೭೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದವು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಡೆಯಿಂದಾದರೆ ಚಿಕ್ಕೋಡಿಯಿಂದ ೩೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಖಿದ್ರಾಪುರ. ಈ ಹಾದಿಯೂ ಸೈನಿಕ ಟಾಕ್ಲಿ ಊರಿನ ಮೂಲಕವೇ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.
----

ತರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ಲೇಖನದ ಚಿತ್ರಗಳು:




Monday, 15 January 2018

Bharatanatyam Performance of Lakshmi Gopalaswamy at NIAS, Bengaluru

Some clicks from the amazing new year Bharatanatyam performance of Lakshmi Gopalaswamy at National Institute of Advanced Studies (NIAS), Bengaluru (01-01-2018)


















Sunday, 18 June 2017

ನಾಶಿಕ್ - ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

2015 ಜುಲೈ ತಿಂಗಳು ಬಂತೆಂದರೆ ಭಾರತದ ನಾಲ್ಕು ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಮಹಾಕುಂಭ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನಾಶಿಕ್‍ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಳೈಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಂದರೆ ೨೦೧೬ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳವರೆಗೂ ಶಾಹಿ ಸ್ನಾನಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ನಗರವು ಜನವರಿಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ನಾಶಿಕ್‍ಗೆ ಈಚೆಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ವೇದ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದೊಳಗಿನ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ರಸ್ತೆಗಳ ಅಗಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಡಾಂಬರೀಕರಣ ಒಂದೆಡೆ ಭರದಿಂದ ಸಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಬರುವ ಭಕ್ತಾದಿಗಳ ವಾಸ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಗರದುದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ನಾಶಿಕದಿಂದ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರವನ್ನು ತಲುಪುವ ದಾರಿಯ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಸತಿಗೃಹಗಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಛತ್ರಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯ ಸಮರೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ.

ಮಹಾಕುಂಭಮೇಳ ನಡೆಯುವ ಇತರ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಹರಿದ್ವಾರ, ಪ್ರಯಾಗ ಮತ್ತು ಉಜ್ಜೈನಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಇದ್ದುದರಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಾಗಿರುವ ನಾಶಿಕ್‍ಗೆ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳೆರಡೂ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿದ್ದು, ಕುಂಭಮೇಳವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸಿ ಪುನೀತರಾಗುವ ಆಸೆಯಿದ್ದವರಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಸೀ ತಾಣವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಪೌರಾಣಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ ಈ ನಗರದ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳತ್ತ ಒಂದು ಪಕ್ಷಿನೋಟ ಈ ಲೇಖನ.

ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ನಾಸಿಕ್ (ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದವರು ಕರೆಯುವಂತೆ ನಾಶಿಕ್) ನಗರಕ್ಕೆ ರಾಮಾಯಣ ಕಾಲದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ನಾಸಿಕವೆಂದರೆ ಮೂಗು. ರಾವಣನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪನಖಿಯು ರಾಮನನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದ ಕಥೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದದ್ದೇ. ರಾಮನು ತನಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿದೆಯೆಂದೂ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಅವಳನ್ನು ಕಳಿಸಿದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯೆಂದರಿತು ಅವಳ ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾಸಿಕ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ದಟ್ಟವಾದ ಅಡವಿ. ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಪಂಚವಟಿ ಇದೇ ಅರಣ್ಯದೊಳಗೆ ಐದು ಬೃಹತ್ ವಟವೃಕ್ಷಗಳು ಇದ್ದ ಸ್ಥಳ. ಈ ಪಂಚವಟಿ ಇಂದು ನಾಶಿಕ್ ನಗರದ ಒಂದು ಭಾಗ. ನಗರದ ನಡುವೆಯೇ ಠೀವಿಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ಪಂಚವಟಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾಶಿಕ್‍ನ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೋದಾವರಿ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇಗುಲಗಳು

ಚಿತ್ರ ೧: ಒಂದು ಶಾಂತ ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಕುಂಡದ ಗೋದಾವರಿ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳು

ಪವಿತ್ರ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಪುನೀತರಾಗಲು ನಾಶಿಕ್ ನಗರದ ಹೃದಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿರುವ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಸ್ನಾನ ಘಟ್ಟಗಳಿಗೆ ರಾಮಕುಂಡ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹರಿದ್ವಾರದ ಹರ್ ಕೀ ಪೌಳಿಯಷ್ಟೇನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ ಈ ಪೌಳಿಗಳು. ರಾಮಕುಂಡದ ಸುತ್ತಲೂ ಹೆಜ್ಜೆಗೊಂದರಂತೆ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ದೇಗುಲಗಳು, ದೇವತಾಮೂರ್ತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಯಾತ್ರಿಕರ ಕಣ್ಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳು ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದು ಸಹಜ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿರುವಂತಹವು.

ಗೋಮುಖದಿಂದ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ನೀರು ಸುರಿಯುವಂತಿರುವ ರಚನೆಯ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಶಿವನ ದೇಗುಲವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರು ಗೋರಾನಂದಿ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಲಿಂಗದ ಎದುರಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗಿರುವ ನಂದಿಯ ಶಿಲ್ಪ ಅಮೃತಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಬಿಳಿಯ (ಗೋರಾ) ಬಣ್ಣಕ್ಕಿದೆ. ಇದು ನಾಶಿಕ್ ನಗರವು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂದೂರಿನ ಹೋಳ್ಕರ್ ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಮಂದಿರ.

ಚಿತ್ರ ೨: ರಾಮಕುಂಡದ ಗೋರಾನಂದಿ ಮಂದಿರ

ಈ ದೇವಾಲಯವೇ ಆಗಲಿ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆ ಮನೆತನದವರು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ದೇಗುಲಗಳೇ ಆಗಲಿ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿಚಾರ ಬಂದಾಗ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದರ ಹಿಂದೊಂದು ಬರುವಂತೆ ಮೂರು ಶಿಖರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ರಚನೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮುಂದಿನ ಶಿಖರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಚಾಚಿದ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನದಾಗಿದ್ದು ಗುಂಬಜ್‍ನಂತಿರುವುದು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ್ದಾಗಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಮಧ್ಯದ ಶಿಖರವು ಮೂರರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಗಲವಾಗಿದ್ದು ಗಹನವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ದೇಗುಲದ ನವರಂಗದ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾದ ಶಿಖರ. ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದಿನ ಶಿಖರವು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿರುವ ಬಂಧವಾಗಿದ್ದು, ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ, ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ನಾಗರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ರಚನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪೇಶ್ವೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೋಳ್ಕರ್ ಮನೆತನದವರು ಹಲವು ಕಡೆ ಬಳಸಿರುವುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಇಡೀ ರಾಮಕುಂಡದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ನರೋಶಂಕರ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ ಗೋರಾನಂದಿ ದೇವಾಲಯದ ಎಡಕ್ಕೆ ಅನತಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ದೇಗುಲದ ಮೂಲ ದೇವರು ರಾಮೇಶ್ವರ ಶಿವಲಿಂಗ. ೧೭೪೭ರಲ್ಲಿ ನರೋಶಂಕರ ರಾಜೇಬಹಾದ್ದೂರರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯ ಮೂರು ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಚನೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವ ಆಳೆತ್ತರದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಮತ್ತೂ ಮೂರು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಹೊರಬಾಗಿಲಿನ ಮೇಲಿರುವ ಟೊಳ್ಳಾದ ಗೋಪುರದೊಳಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನರೋಶಂಕರ ಗಂಟೆಯನ್ನು ತೂಗುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಈ ಗಂಟೆಯು ಪೋರ್ತುಗೀಸರ ಮೇಲೆ ಪೇಶ್ವೆಯವರು ಸಾಧಿಸಿದ ಜಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ದೇಗುಲದ ಮೂರು ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿನ ಹಾನಿ ಅನುಭವಿಸಿರುವಿದು ಕಂಡರೆ ಎರಡನೆಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಶಿಖರ ತನ್ನ ಅನುರೂಪತೆಯಿಂದ ಚಕಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮೇಲಿರುವ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಳ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಗಳೂ ಮನ ಸೂರೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಗಣೇಶ, ಕಾಲಭೈರವ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಯತಿಗಳ, ಮತ್ತೂ ಹಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

ಚಿತ್ರ ೩: ಗೋದಾವರಿ ಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕಾಣುವಂತೆ ನರೋಶಂಕರ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರಗಳು

ಚಿತ್ರ ೪: ನರೋಶಂಕರ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಖರದ ಕೆತ್ತನೆಗಳು

ನರೋಶಂಕರ ದೇವಾಲಯದ ಎದುರಿಗೆ ರಾಮಕುಂಡದ ಆಚೆಗಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ದೇವಾಲಯವೇ ನಿಳಕಂಠೇಶ್ವರ (ನೀಲಕಂಠೇಶ್ವರ) ದೇವಾಲಯ. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಗೋರಾನಂದಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನೇ ಹೋಲುವ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗ ಅಮೃತಶಿಲೆಯದಾಗಿದ್ದು ಮೊದಲಿದ್ದ ವಿಗ್ರಹವು ಭಿನ್ನವಾದಾಗ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಹೊಸ ಲಿಂಗದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಚಿತ್ರ ೫: ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ (ಬಸಾಲ್ಟ್) ಕಟ್ಟಿದ ನೀಲಕಂಠೇಶ್ವರ ಮಂದಿರ

ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಅಡ್ಡಲಾಗಿರುವ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಹೋಳ್ಕರ್ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದರೆ ಭವ್ಯವಾದ ಸುಂದರನಾರಾಯಣ ದೇಗುಲ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತೀತಿಯಂತೆ ಈ ಸುಂದರನಾರಾಯಣನ ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಲಂಧರನೆಂಬ ಮಹಾ ಶಿವಭಕ್ತನಾದ ರಕ್ಕಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತಿವ್ರತಾ ಪತ್ನಿ ವೃಂದಾದೇವಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ಜಲಂಧರನ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವೃಂದಾದೇವಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶಿವನು ಜಲಂಧರನಿಗೆ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗುವ ವರವನ್ನಿತ್ತನಂತೆ. ಆ ನಂತರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ಜಲಂಧರ ಸಕಲ ಜೀವಜಂತುಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೆಡುಕನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನಂತೆ. ಅಮರನಾದ ಜಲಂಧರನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ವಿಷ್ಣು ಜಲಂಧರನ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ವೃಂದಾಳೊಡನೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಜೀವಿಸಿ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಶಿವನು ತಾನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವರವನ್ನು ವಾಪಸ್ ಪಡೆದನಂತೆ. ಇದರ ನಂತರ ಜಲಂಧರನ ಸಂಹಾರ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ ಈ ದ್ರೋಹದಿಂದ ಕುಪಿತಳಾದ ವೃಂದಾದೇವಿ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಕುರೂಪಿಯಾಗೆಂದು ಶಾಪವನ್ನಿತ್ತಳಂತೆ. ವಿಷ್ಣು ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಗೋದಾವರಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಾಯಿತಂತೆ.

ಚಿತ್ರ ೬: ಸುಂದರನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯದ ಒಂದು ನೋಟ

ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರನಾರಾಯಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ವೃಂದಾದೇವಿ ಸಮೇತರಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದು ಮೂರ್ತಿಗಳು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ದೇಗುಲದ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಕೆತ್ತನೆಯಿದ್ದು ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ನಿಂತಿರುವ ಗಣೇಶ (ಉಭಾ ಗಣಪತಿ) ಮತ್ತು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ (ರಾಮಪರಿವಾರವಿಲ್ಲದೇ) ಹನುಮಂತನ (ಬಸ್ಲೇಲಾ ಮಾರುತಿ) ವಿಗ್ರಹಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಈ ದೇಗುಲಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ರಾಮಕುಂಡದ ಒಂದೆರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್‍ಗಳ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೂ ಹಲವು ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕುರುಹುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ರಾಮಕುಂಡದ ಗಂಗಾ ಗೋದಾವರಿ ದೇವಾಲಯ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾರುವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಸೀತೆಯು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗುಹೆ "ಸೀತಾಗುಂಫಾ" ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪೇಶ್ವೆ ಸರದಾರ ಓಢೇಕರ್ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಭವ್ಯ ಕಳಾರಾಮ ಮಂದಿರವು ದೇವಾಲಯಗಳ ಪ್ರವೇಶದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಅಧಾರಿತ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಡಾ॥ ಅಂಬೇಡ್ಕರರು ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮದ ಫಲವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಕುಶಾವರ್ತ 

ನಾಶಿಕ್ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದು ಭಾರತದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹರಡಿರುವ ಹನ್ನೆರಡು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ. ದೇಗುಲದಿಂದಾಗಿ ಈ ಊರಿಗೂ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರವೆಂದೇ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ನಗರದ ಮೆರುಗು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟ ಬಹಳ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇದೇ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಗೌತಮಮುನಿಯು ಶಿವನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಿ ಗಂಗೆಯೇ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವಂತೆ ವರ ಪಡೆದದ್ದು. ಹೀಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನ. ಗೋಹತ್ಯಾದೋಷವನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳಲೋಸುಗ ಗಂಗಾಸ್ನಾನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗೌತಮರು ಮಾಡಿದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶಿವನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಜಟೆಯಿಂದ ಹರಿಯಬಿಟ್ಟರೂ ಸಹ ನದಿಯು ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದೆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಕೆಳಜಾರುತ್ತ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಾಲೆಯಾಡುತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರಲು ಗೌತಮರು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಹುಲ್ಲಿನ ಜೊಂಡಿನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಗವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಸಿ ಗಂಗೆಯು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ರಚಿತವಾದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕುಂಡವೇ ಕುಶಾವರ್ತ.

ಚಿತ್ರ ೭: ಕುಶಾವರ್ತ ಕುಂಡ, ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ

ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಗೋದಾವರಿ ಕುಶಾವರ್ತ ಕುಂಡದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗಿ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕುಶಾವರ್ತದಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಪುನೀತರಾಗಲು ದಿನವೂ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.

ಕುಶಾವರ್ತದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ ಇರುವುದು ಗೌತಮ ಕೊಳ, ಮತ್ತದರ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಘನಗಾಂಭೀರ್ಯ ತೋರುವ ಮನೋಹರ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಮಂದಿರ. ನಾನಾಸಾಹೇಬನೆಂದೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ ಬಾಲಾಜಿ ಬಾಜಿರಾವ್ ಪೇಶ್ವೆ ಈಗಿರುವ ಈ ಭವ್ಯ ಕಪ್ಪುಶಿಲೆಯ ಮಂದಿರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದು. ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪೂಜಿತನಾದ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗವಿದೆ. ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣು ಮಹೇಶ್ವರರ ಮತ್ತು ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗವು ಹೊಂದಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆ. ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿಯೇ ಅರಿಯಬೇಕು.

ಚಿತ್ರ ೮: ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಖರ, ಗೋದಾವರಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ

ಪಾಂಡುಲೆಣಿ ಗುಹೆಗಳು

ನಾಶಿಕ್ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೇ ಹಳೆಯದಾದ ಪಾಂಡುಲೆಣಿ (ಅಥವಾ ಪಾಂಡವಲೆಣಿ) ಗುಹಾಂತರ್ದೇವಾಲಯಗಳಿದ್ದು, ಇವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ಅಜಂತಾ - ಎಲ್ಲೋರಾ ಗುಹೆಗಳನ್ನೇ ಹೋಲುವಷ್ಟು ಹಳೆಯವೂ, ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವವುಳ್ಳವೂ ಆಗಿವೆ. ತ್ರಿರಶ್ಮಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ಮೂರನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ ಎರಡನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಹೀನಯಾನ ಬೌದ್ಧಮತದ ವಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ೨೪ ಗುಹೆಗಳ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸುಮಾರು ೨೫೦ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮೇಲೆ ಹೋಗಬೇಕು.

ಚಿತ್ರ ೯: ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧವಾಗಿಸುವ ಹಲವು ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹಗಳಲ್ಲೊಂದು

ಚಿತ್ರ ೧೦: ಪಾಂಡುಲೆಣಿಯ ತಿಳಿಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಗುಹಾಂತರ್ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲೊಂದು

ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬೋಧಿಸತ್ತ್ವರ ಹಲವು ಭಂಗಿಗಳ ವಿಶಾಲ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪಾಂಡವಲೆಣಿ ಗುಹೆಗಳಿಗೆ ಆ ಹೆಸರು ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿರುವ ಸುಣ್ಣ ಮಿಶ್ರಿತ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದಾಗಿ ಗುಹಾಂತರ್ದೇಗುಲಗಳು ತಿಳಿಹಳದಿ (ಪಾಂಡು) ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಬಂದಿದೆ ಅವಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು. ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಭಿಕ್ಷುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಈ ದೇಗುಲಗಳ ರಚನೆ, ರಕ್ಷಣೆಗಳಿಗೆಂದು ಬಹಳ ನೆರವು ನೀಡಿದ್ದರೂ ಅಪಾರವಾದ ಧನಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಿರುವವರು ಅಂದಿನ ರಾಜಮನೆತನಗಳು - ಶಾತವಾಹನರು, ಕ್ಷತ್ರಪರು ಮತ್ತು ಅಭೀರರು. ಶಾತವಾಹನ ದೊರೆಗಳಾದ ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ, ವಸಿಷ್ಠೀಪುತ್ರ ಪುಲುಮಾವಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ, ಕ್ಷತ್ರಪ ರಾಜರಾದ ನಹಾಪನ ಮತ್ತು ಉಸವದತ್ತರ ಕಾಲದ ಹಲವು ಶಾಸನಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಚಿತ್ರ ೧೧: ಪಾಂಡುಲೆಣಿಯ ಚೈತ್ಯ. ೨೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಳೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಗುಹೆ ಇವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಚೈತ್ಯ ಪ್ರಾರ್ಥನಾಮಂದಿರ. ಬೃಹತ್ ಗೋಳಾಕಾರದ ಒಳಚಾವಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಷ್ಟಮುಖಿ ಕಂಬಗಳು ಆಸರೆಯಾಗಿ ನಿಂತಂತೆ ಕಂಡರೆ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತೂಪ ಪ್ರಶಂತಭಾವ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಮಲಗಿರುವ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಮೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳ ಎತ್ತರದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇಡೀ ನಾಶಿಕ್ ನಗರದ ಒಂದು ಪಕ್ಷಿನೋಟವೇ ದೊರಕುತ್ತದೆ.

ಸ್ಮಾರಕಗಳು

ದೇಗುಲ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ನಾಶಿಕ್ ನಗರ ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪಾಂಡುಲೆಣಿಯ ತಪ್ಪಲಲ್ಲೇ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗದ ಪಿತಾಮಹ ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಅವರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿರುವ ಸುಂದರ ಸ್ಮಾರಕವಿದೆ. ಫಾಲ್ಕೆ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದವರು. ನಗರದಿಂದ ೧೭ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಭಗೂರ್ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಊರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ವಿನಾಯಕ ದಾಮೋದರ ಸಾವರ್‍ಕರ್ ಅವರ ಹುಟ್ಟೂರು. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಮನೆ ಈಗ ಸಾವರ್‍ಕರ್ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತಗೊಂಡಿದ್ದು ಅವರ ಜೀವನದ ಅಪರೂಪದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಕುಂಭಮೇಳದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಶಿಕ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವ ಇರಾದೆಯೇನಾದರೂ ನಿಮ್ಮದಾಗಿದ್ದರೆ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮರೆಯಬೇಡಿ.




ತರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ಲೇಖನದ ಚಿತ್ರಗಳು: